Jak badano zapylacze w sadach?
Monitoring realizowany w ramach projektu „Zapylacze w polskich sadach”, zorganizowany w oparciu o partnerstwo fundacji Time4Bee, firmy Döhler, stowarzyszenia Agroekoton i UP w Lublinie, obejmował sady w kilku regionach Polski, m.in. w okolicach Grójca, Sandomierza i Lublina. Do oceny różnorodności i liczebności owadów wykorzystywano dwie metody. Pierwsza polegała na odławianiu owadów siatką entomologiczną, oznaczaniu ich i wypuszczaniu z powrotem do środowiska. Druga opierała się na pułapkach, które w kolejnych etapach badań modyfikowano, m.in. stosując pułapki w różnych kolorach.
Prace wymagały wielu powtórzeń i systematycznego przechodzenia przez sady. Jak podkreślała prof. Strachecka, badacze uwzględniali nie tylko liczbę osobników, ale też to, jakie gatunki pojawiały się w poszczególnych lokalizacjach.
Od jednego gatunku do 23
Wyniki z 2024 roku pokazały, jak duże różnice mogą występować między sadami. W jednym z nich stwierdzono tylko jeden gatunek zapylacza – pszczołę miodną. W sadzie w Nowych Kicharach zidentyfikowano natomiast aż 23 gatunki, najwięcej spośród badanych wówczas lokalizacji.
Na obserwowane różnice wpływały warunki pogodowe, ale również cechy konkretnego miejsca. Więcej gatunków pojawiało się w sadach położonych w urozmaiconym otoczeniu: w pobliżu łąk, lasów, rowów czy innych zadrzewień. Znaczenie miała także roślinność i struktura terenu w samym sadzie.
Wśród lokalizacji, w których wyniki były najbardziej obiecujące, badaczka wymieniała m.in. okolice Sandomierza. Sprzyjać miały temu lokalny mikroklimat, ukształtowanie terenu i różnorodność roślinności.
Przymrozki odbijają się na liczbie owadów
Rok 2025 przyniósł dobre warunki do prowadzenia monitoringu i – jak relacjonowała prof. Strachecka – był pod względem wyników szczególnie efektywny. W większości badanych sadów stwierdzano średnio od sześciu do ośmiu, a nawet dziesięciu gatunków. W jednym z gospodarstw zidentyfikowano ich 16. Łączna liczba zaobserwowanych zapylaczy różniła się jednak wyraźnie między sadami: w części było ich około 40, a w innych blisko 150. Na tle plantacji w innych krajach Europy wynik był bardzo pozytywny.
Inaczej jednak wyglądały wyniki po trudnej zimie i wiośnie 2026 roku. Długie okresy chłodu, nagłe ocieplenia i późniejsze przymrozki utrudniły prowadzenie obserwacji. W niektórych sadach liczba rozpoznanych gatunków spadła do maksymalnie czterech, a w całym monitoringu najwyższy wynik wyniósł osiem gatunków. Liczba zaobserwowanych owadów również zmniejszyła się – w najlepszym przypadku do około 80.
Według prof. Stracheckiej szczególnie istotne są przymrozki i niskie temperatury w maju, przypadające na okres kwitnienia jabłoni. Gdy kwitnienie jest ograniczone, owady mają mniej dostępnego pożywienia, a liczebność zapylaczy może spadać. Wyniki z kolejnych sezonów wskazują więc, że pogoda potrafi znacząco zmienić obraz tego samego sadu.
„Bałagan” może być cennym siedliskiem
Ważnym wnioskiem z badań jest rola elementów, które z punktu widzenia porządku w gospodarstwie mogą wydawać się niepożądane. Prof. Strachecka apelowała, by nie obawiać się każdego „nieporządku” w sadzie. Pozostawione stare konary mogą służyć owadom jako miejsca gniazdowania, a nasypy i pagórki tworzyć przestrzeń do budowy gniazd. Warto też zwracać uwagę na roślinność kwitnącą między drzewami i w otoczeniu sadu.
Jak relacjonowała badaczka, w jednym z sadów, który właściciel uważał za nieuporządkowany, udało się zaobserwować wyjątkowo dużo owadów i gatunków. To przykład, że elementy postrzegane jako nieład mogą mieć znaczenie dla bioróżnorodności.
- Nie chodzi o to aby plantatorzy celowo zaniedbywali własne gospodarstwa czy aby część tak bardzo drogiej dziś ziemi przeznaczali na łąki kwietne. Jednak chociażby przy budynkach czy w ogródkach przy domach, których i tak nie wykorzystują do produkcji towarowej można stwarzać dobre warunki do bytowania owadom zapylającym, co przecież przełoży się nie tylko na ilość owoców ale i ich rozmiar i jakość handlową – przekonywała naukowiec.
Pszczoły, trzmiele i rzadkie gatunki
Wśród najczęściej spotykanych zapylaczy w polskich sadach jabłoniowych prof. Strachecka wymieniała pszczołę miodną, murarkę ogrodową, pszczolinkę, lepiarkę wiosenną oraz trzmiele. Murarka może pojawiać się w sadach zarówno naturalnie, jak i dzięki działaniom sadowników.
W trakcie monitoringu odnotowano także rzadsze gatunki, w tym zadrzechnię – dużą, ciemną pszczołę o charakterystycznie mieniących się skrzydłach. Jej obecność była dla badaczki ważną obserwacją – obecność tego owada wystawia wysoką ocenę bioróżnorodności stanowiska w którym jej występowania stwierdzono. Wskazywała również na znalezienie makateczki i nożycówki, które, jak zaznaczyła, należą do rzadko obserwowanych owadów. Takie stwierdzenia dotyczą konkretnych lokalizacji i oznaczają, że w sadach są zróżnicowane warunki.
Jest postęp, ale potrzebna jest dalsza praca
- Wyniki monitoringu napawają optymizmem, ale wymagają ostrożnej interpretacji. W badanych sadach w ostatnich latach notowano zwykle więcej gatunków niż w starszych polskich doniesieniach, w których wskazywano jeden–dwa gatunki. Wygląda na to, że idziemy w dobrym kierunku, a polscy sadownicy prowadzą swe uprawy w sposób bardzo odpowiedzialny i zrównoważony. Mogą być z siebie dumni a jedna z nagród jest wysoka intensywność występowania owadów zapylających, także tych dziko żyjących, które doskonale uzupełniają pogłowie owadów wprowadzanych na plantacje, takich jak pszczołą miodna czy murarki – mówiła prof. Strachecka w Instytucie Agrofizyki PAN w Lublinie, gdzie odbywało się podsumowanie projektu.
Jednocześnie różnice między sadami i sezonami pokazują, że sama liczba gatunków nie opowiada całej historii. Ważna jest również liczebność owadów, a ta w niektórych lokalizacjach pozostawała niska. Potrzebne są dalsze działania na rzecz siedlisk i ostrożnego prowadzenia ochrony roślin, a w razie potrzeby także współpraca z pszczelarzami.
Wniosek prof. Stracheckiej jest jasny: bioróżnorodność w sadzie zależy częściowo od decyzji gospodarza, ale również od czynników, na które nie ma on wpływu – przede wszystkim pogody. Dlatego warto zachowywać miejsca sprzyjające zapylaczom i kontynuować działania, które pozwolą utrzymać różnorodność owadów także w trudniejszych sezonach.
Z pewnością dobrze byłoby także nie tylko kontynuować projekt ale też rozszerzyć go w przyszłości o inne gatunki. Plantatorów jagodowych interesować może także druga część sezonu – maliny odmian jesiennych czy truskawki powtarzające kwitną przecież do jesieni, a owoce wydają do pierwszych przymrozków a czasem jeszcze dłużej. Struktura owadów zapylających w tych samych lokalizacjach w końcu kwietnia i w maju w porównaniu do sierpniowej czy wrześniowej może przecież wyglądać zupełnie inaczej. Pytań pozostaje sporo, ale w ramach projektu „Zapylacze w polskich sadach” wypracowano pewne narzędzia, które mogą w przyszłości pomóc uzyskać odpowiedzi na nie.
