W ostatnich sezonach lista szkodników w borówce wyraźnie się wydłużyła. Część z nich przez lata była bagatelizowana, bo występowała późno albo lokalnie. Dziś na wielu plantacjach szkodniki pojawiają się wcześniej i szybciej budują presję.

Dotyczy to zwłaszcza misecznika i mszyc. Jeszcze kilka lat temu mszyce kojarzyły się raczej z drugą częścią sezonu i pojedynczymi koloniami na młodych liściach. Teraz coraz częściej widać je dużo wcześniej i przez znacznie dłuższy okres.

Wielu plantatorów już przekonało się, że misecznik potrafi mocno osłabić plantację. Mimo to nadal zdarza się, że jest lekceważony. Problem polega na tym, że szkody narastają po cichu. Krzew słabnie, gorzej rośnie, a przy większej presji spada też jego zdolność do regeneracji po innych stresach.

Dlatego misecznika nie można traktować jako problemu drugorzędnego. Zwłaszcza po zimie, gdy roślina i tak startuje z mniejszym zapasem sił. W takiej sytuacji każdy dodatkowy czynnik osłabiający ma większe znaczenie.

Czy olej w ochronie borówki to dobre rozwiązanie?

Wiosenne zabiegi olejowe pozostają jednym z ważniejszych narzędzi ograniczania misecznika i części innych szkodników. Tu jednak nie ma miejsca na schemat. Taki zabieg trzeba wykonać w odpowiednim momencie i we właściwych warunkach.

Najważniejsze są dwie rzeczy. Po pierwsze, musi ustąpić ryzyko nocnych spadków temperatury poniżej zera, bo wtedy rośnie ryzyko uszkodzeń roślin. Po drugie, trzeba dobrze obserwować plantację i wiedzieć, czy szkodnik już ruszył. Przy miseczniku trzeba szczególnie uważnie oglądać dolne partie krzewu.

To oznacza jedno. Sam poprawiający się przebieg pogody jeszcze nie wystarczy. Nie wykonujemy zabiegu od razu po ustąpieniu chłodów. Trzeba odczekać, aż larwy zaczną migrację. Dopiero wtedy taki zabieg ma sens.

Czasu na zabieg może być bardzo mało

W teorii poprawa pogody daje szansę na wejście z olejem. W praktyce najważniejsze są lokalne warunki. Na jednej plantacji ryzyko przymrozku będzie już małe, na innej jeszcze nie. W jednym miejscu larwy ruszą wcześniej, w innym później.

Dlatego dziś nie da się uczciwie powiedzieć wszystkim plantatorom: wchodzimy z zabiegiem w tym samym terminie. Tak to nie działa. Okno, jeśli się pojawi, może być bardzo krótkie. Czasem będzie to jeden dzień, czasem kilka godzin dobrych warunków. I właśnie dlatego decyzję trzeba podejmować na podstawie sytuacji na konkretnej plantacji.

Pamiętajmy także, że misecznik nie jest szkodnikiem „na jeden strzał”. Jego migracja trwa długo, dlatego jeden zabieg często nie wystarcza. Jeśli warunki pozwolą, trzeba myśleć o powtórce po kilkunastu dniach.

Ochrona borówki - co dalej?

Gdy masa zielona jest już większa, a plantacja zbliża się do kwitnienia, nadal można ograniczać misecznika i część innych drobnych szkodników, ale wtedy lepiej sięgać po produkty działające mechanicznie, inne niż oleje. Chodzi o rozwiązania oparte na silikonach. Mogą być przydatne wtedy, gdy klasyczny zabieg olejowy jest już zbyt ryzykowny albo po prostu jest na niego za późno.

Tu również trzeba bardzo uważać na warunki. Takie zabiegi mogą być pomocne, ale tylko wtedy, gdy są dobrze wpasowane w pogodę i fazę rozwojową krzewów. Nadal trzeba unikać okresów z ryzykiem nocnych spadków temperatury. Szczególnie wrażliwy jest moment przed kwitnieniem, gdy roślina łatwiej reaguje uszkodzeniami.

W chemicznym zwalczaniu części szkodników pole manewru robi się coraz mniejsze. Dlatego tym bardziej nie warto nadużywać pojedynczych substancji. Jeśli wszystko zostawi się na moment, gdy problem jest już duży, później szybko okazuje się, że możliwości działania są ograniczone. To kolejny argument za tym, żeby nie przespać początku sezonu.

Przede wszystkim - cykliczna ocena zagożeń i presji szkodników

Borówka nie wybacza schematów. Każda plantacja ma dziś trochę inną historię zimy, inne tempo ruszania wegetacji i inną presję szkodników. Dlatego pierwszą zasadą powinno być dokładne lustrowanie plantacji. Nie z auta, nie z końca rzędu, tylko z bliska.

Początek wiosny można przespać bardzo łatwo. A potem zostaje już tylko gonienie problemu.

Michał Malicki

W 2025 roku Bayer wprowadził na rynek dwa innowacyjne produkty z serii Decis Trap: Decis Trap Droso oraz Decis Trap Cerasi. To nowoczesne narzędzię,   gotowa do  użycia pułapkowa, oparta na koncepcji Attract & Kill – przywab i zwalcz. Zamiast klasycznego oprysku producent otrzymuje gotową pułapkę, w której połączono dwa kluczowe elementy: atraktant specyficzny dla danego szkodnika oraz substancję czynną umieszczoną w specjalnej formulacji pod sodem  wieczka.

Wnętrze pułapki wyposażone jest w  atraktanty (wabiki)  dobrane do  konkretnego gatunku szkodnika. To one przyciągają owady do środka.  Spód wieczka pokryty jest   deltametryna – substancja czynna znana z preparatu Decis – w formulacji, która pozwala na  stopniowe uwalnianie się  substancji  przez około trzy miesiące od momentu zawieszenia pułapki. Zwabiony szkodnik wchodzi do środka i tam pozostaje, a substancja czynna skutecznie ogranicza jego populację w sadzie czy na plantacji.

- Kluczową zaletą takiego rozwiązania jest fakt, że przy prawidłowym stosowaniu pułapek Decis Trap nie powstają pozostałości środka ochrony roślin w owocach. Dla producentów jagodowych, którzy muszą godzić skuteczną ochronę z restrykcyjnymi wymaganiami odbiorców, jest to cecha o ogromnym znaczeniu – informowała przedstawicielka firmy Bayer.

Cerasi i Droso – komu rozwiązania te mogą się przydać?

Decis Trap Cerasi został opracowany przede wszystkim z myślą o Nasionnicy – jednym z najważniejszych szkodników w uprawie czereśni i wiśni. Zastosowany w pułapce atraktant dostosowano do specyfiki tych muchówek, co pozwala efektywnie ograniczać ich liczebność w sadach pestkowych, bez konieczności intensywnego opryskiwania całych koron drzew w okresie dojrzewania owoców.

Z kolei Decis Trap Droso ma znacznie szersze zastosowanie i adresuje rosnący problem muszki plamoskrzydłej w uprawach owoców jagodowych. W praktyce wykorzystanie pułapek pozwala obniżyć presję szkodnika i jednocześnie ograniczyć liczbę zabiegów nalistnych, co pozytywnie wpływa na profil pozostałości w plonie.

Oba środki są zarejestrowanymi produktami ochrony roślin, posiadającymi oficjalne etykiety oraz dawki  na hektar, dzięki czemu mogą być legalnie stosowane w profesjonalnej produkcji. To ważne, bo innowacyjna forma „pułapkowa” idzie w parze z pełnym umocowaniem prawnym i jasnymi zasadami stosowania.

Sivanto Prime – nowe otwarcie w ochronie jagodowych

Odpowiedzią na kurczący się zasób rozwiązań do zwalczania szkodników ze strony Bayer ma być rozszerzenie etykiety insektycydu Sivanto Prime – preparatu bazującego na substancji czynnej z grupy butenolidów, wyróżniającego się korzystnym profilem toksykologicznym i dobrą skutecznością wobec szkodników o kłująco-ssących, przede wszystkim mszyc. Planowane rozszerzenie ma wejść w życie około  połowy  2026 roku i jest szczególnie wyczekiwane przez producentów owoców jagodowych.

Według zapowiedzi, nowa etykieta Sivanto Prime obejmie między innymi porzeczki, borówki, maliny, ale także czereśnie i wiśnie. W porzeczkach i borówce docelowymi zwalczanymi agrofagami będą przede wszystkim mszyce oraz miseczniki, które w sprzyjających warunkach potrafią szybko odbierać roślinom wigor i pogarszać jakość owoców. W sadach czereśniowych i wiśniowych Sivanto Prime ma stać się ważnym narzędziem w zwalczaniu nasionnic, a także w ochronie przed mszycami.

Dla producentów oznacza to szansę na odzyskanie elastyczności w budowaniu programów ochrony: możliwość rotacji substancji czynnych, lepsze dostosowanie terminów zabiegów do rozwoju szkodników oraz pogodzenie wysokiej skuteczności z wymaganiami rynku w zakresie pozostałości. W połączeniu z pułapkami Decis Trap tworzy się komplementarny zestaw narzędzi, pozwalający ograniczyć zarówno presję lotnych szkodników, jak i tych żerujących na liściach i pędach.

ResiYoy – cyfrowe prognozowanie pozostałości

Trzecim filarem strategii Bayer, szczególnie istotnym dla plantatorów jagodowych, jest cyfrowa platforma ResiYou. To w pełni wirtualne narzędzie, zaprojektowane po to, by wspierać użytkowników w prognozowaniu poziomu pozostałości środków ochrony roślin w owocach. ResiYoy nie jest produktem „fizycznym”, ale rozbudowaną platformą analityczną, która pozwala określić przewidywany poziom pozostałości na dzień zbioru lub na dowolny wybrany termin.

Działanie systemu opiera się na danych dotyczących zastosowanych środków ochrony roślin, terminów zabiegów oraz planowanego terminu zbioru. Na tej podstawie ResiYoy, korzystając z modeli opisujących rozkład substancji czynnych w roślinie i na powierzchni owoców, wylicza prognozowany poziom pozostałości. Co istotne, prognozy można dostosować do wymagań konkretnego odbiorcy – na przykład sieci handlowej stosującej ostrzejsze limity niż obowiązujące prawnie poziomy  MRL.

Dla plantatora oznacza to możliwość świadomego zaplanowania programu ochrony tak, aby z dużym prawdopodobieństwem zmieścić się w wymaganiach rynku, a jednocześnie nie rezygnować z niezbędnych zabiegów w kluczowych momentach sezonu. Zamiast działać wyłącznie „na wyczucie”, producent może przeanalizować różne warianty strategii ochrony i wybrać ten, który najlepiej łączy bezpieczeństwo plonu z bezpieczeństwem handlowym.

Malina i borówka – pierwszy krok ResiU w stronę jagodowych

W 2026 roku ResiYou weszło w fazę komercyjną dla dwóch gatunków szczególnie ważnych dla sektora jagodowego: maliny i borówki. Oznacza to, że platforma jest przez Bayer rekomendowana do praktycznego wykorzystania w gospodarstwach specjalizujących się w tych uprawach, a jej modele zostały zweryfikowane pod kątem specyfiki tych gatunków.

- Dla producentów malin i borówek narzędzie to może stać się realnym wsparciem w planowaniu zabiegów, ocenie ryzyka przekroczenia dopuszczalnych poziomów pozostałości oraz w przygotowaniu się do wymogów konkretnych kontraktów handlowych. W sytuacji, gdy wiele sieci detalicznych stosuje wewnętrzne standardy znacznie ostrzejsze niż przepisy prawne, możliwość „przećwiczenia” różnych wariantów programu ochrony w oparciu o modelową prognozę staje się szczególnie cenna – mówiła w Kielcach Barbara Witkowska.

Jak podkreśla, ResiYoy ma przede wszystkim dawać producentom większe poczucie bezpieczeństwa w najbardziej newralgicznym momencie sezonu – tuż przed zbiorami, gdy z jednej strony trzeba jeszcze sięgnąć po środki chroniące jakość owoców i ich trwałość pozbiorczą, a z drugiej rośnie obawa o poziom pozostałości. Stworzenie prognozy w ResiYou pozwala redukować ten stres i podejmować decyzje w oparciu o dane, a nie tylko intuicję.

W centrum wykładu znalazła się koncepcja ochrony hybrydowej. Celem nie jest tu zastąpienie środków konwencjonalnych preparatami biologicznymi, lecz ich świadome połączenie. W praktyce pierwsza część sezonu opiera się głównie na preparatach chemicznych, a w miarę zbliżania się do zbiorów coraz większą rolę przejmują rozwiązania mikrobiologiczne i biostymulatory.  - To właśnie wtedy, gdy temat karencji i pozostałości staje się kluczowy handlowo, biologia pozwala utrzymać wysoki poziom ochrony bez ryzyka przekroczenia norm. – mówił we wstępie Wojciech Niemiec.

Takie podejście idealnie wpisuje się w metodykę integrowanej produkcji borówki wysokiej, która wprost wymaga stosowania zarejestrowanych preparatów mikrobiologicznych oraz środków o działaniu mechanicznym lub fizycznym przeciwko wybranym szkodnikom. W praktyce wymóg formalny staje się punktem wyjścia do budowy nowoczesnego, bardziej elastycznego programu ochrony.

Biostymulacja jako fundament: StimEfekt, Remedy Complex i Maral

Prelegent zaczął od biostymulacji, podkreślając, że silna, dobrze odżywiona roślina lepiej reaguje na stres, a każdy zabieg ochronny „pracuje” na niej efektywniej. Dlatego w programie Agrosimex biostymulatory traktowane są jako fundament, a nie kosmetyczny dodatek.

StimEfekt przeznaczony jest do ochrony borówki przed skutkami stresów abiotycznych, przede wszystkim uszkodzeń mrozowych, ale także suszy i nagłych spadków temperatury. Składniki preparatu zwiększają aktywność fotosyntezy, poprawiają gospodarkę wodną i pobieranie składników pokarmowych, a także regulują aktywność enzymów odpowiedzialnych za reakcję rośliny na stres.

Najważniejsze praktyczne informacje o że StimEfekt to:

• Rola: biostymulator antystresowy chroniący krzewy przed skutkami mrozu, suszy i nagłych zmian temperatury.
• Działanie: zwiększenie aktywności fotosyntezy, poprawa gospodarki wodnej i pobierania składników pokarmowych, regulacja reakcji rośliny na stres.
• Termin: zabiegi przed kwitnieniem, w trakcie kwitnienia i bezpośrednio po kwitnieniu.

Remedy Complex pełni rolę nawozu dolistnego zawierającego miedź i siarkę. Z jednej strony uzupełnia niedobory tych pierwiastków, z drugiej – stymuluje naturalne mechanizmy obronne roślin przed chorobami grzybowymi i bakteryjnymi. Miedź w tym produkcie jest skompleksowana, co poprawia jej przemieszczanie się w roślinie i sprzyja lepszemu transportowi wody oraz składników pokarmowych. Dodatek aminokwasów wspiera metabolizm, wzrost i odporność krzewów na stres. Remedy Complex stosuje się od pojawienia się pierwszych liści, na początku kwitnienia oraz po zbiorach, gdy roślina odbudowuje aparat asymilacyjny.

Maral to biostymulator oparty na ekstrakcie z alg morskich, zawierający fitohormony, aminokwasy, witaminy i kwas alginowy. Jego główne zadanie to poprawa odżywienia roślin oraz zwiększenie ilości i jakości plonu. Preparat poprawia funkcjonowanie aparatów szparkowych, co prowadzi do lepszej gospodarki wodnej i wyższej odporności na suszę. W borówce Maral stosuje się przed kwitnieniem, po kwitnieniu oraz w fazie wzrostu owoców, aby roślina mogła maksymalnie wykorzystać swój potencjał plonotwórczy.

Choroby odglebowe – zagrożenie, którego nie widać

Objawy szarej pleśni, antraknozy czy mączniaka na liściach i owocach są łatwe do rozpoznania. Znacznie trudniej w porę wychwycić choroby odglebowe. Patogeny uszkadzające system korzeniowy przez długi czas pozostają „niewidzialne”, a sygnałem ostrzegawczym jest dopiero osłabienie czy zamieranie całych krzewów. Na tym etapie interwencja jest zwykle spóźniona, a straty – nie do uniknięcia.

Dlatego w programie Agrosimex tak dużą rolę odgrywają preparaty mikrobiologiczne zasiedlające glebę i ryzosferę. Ich zadaniem jest stworzenie biologicznej bariery, zanim patogen wejdzie w kontakt z korzeniami. Kluczowym narzędziem w tym obszarze jest BioControl T34 – fungicyd biologiczny oparty na Trichoderma asperellum, zarejestrowany m.in. do stosowania w borówce wysokiej w polu.

Biocontrol T34: Trichoderma w ochronie systemu korzeniowego

Biocontrol T34 zawiera wyselekcjonowany szczep Trichoderma asperellum skuteczny w ograniczaniu takich patogenów, jak Phytophthora, Pythium czy Fusarium. Działa przede wszystkim na zasadzie konkurencji – zasiedla strefę korzeniową, zajmuje przestrzeń i korzysta z dostępnych zasobów, ograniczając możliwości rozwoju grzybów chorobotwórczych. Tworzy biologiczną „osłonę” wokół systemu korzeniowego, która utrudnia patogenom wnikanie do tkanek rośliny.

Jednocześnie Trichoderma działa trochę jak mikoryza – zwiększa efektywną strefę chłonną korzeni, poprawiając pobieranie wody i składników pokarmowych.

Najważniejsze praktyczne cechy Biocontrol T34 to:

• Rola: biologiczny fungicyd do ochrony przed chorobami odglebowymi w borówce (m.in. Phytophthora, Pythium, Fusarium).
• Mechanizm: konkurencja w strefie korzeniowej i „mikoryza plus” – bariera biologiczna oraz lepsze pobieranie wody i składników.
• Stosowanie: przede wszystkim zapobiegawczo; zamaczanie sadzonek lub oprysk podłoża przed założeniem plantacji oraz aplikacja przez fertygację (ok. 0,5 kg/ha, często dzielone na 2 × 0,25 kg/ha).

Najlepsze efekty uzyskuje się przy temperaturze gleby 12–25°C, wilgotności podłoża na poziomie około 60–70% oraz kwaśnym odczynie (pH 4,0–6,0), typowym dla borówki. Podczas aplikacji przez fertygację należy usunąć filtry piaskowe, a po zakończeniu zabiegu przepłukać instalację czystą wodą. Jak każdy produkt mikrobiologiczny, Biocontrol T34 nie wymaga karencji ani prewencji, co ułatwia jego włączanie do programu ochrony także w drugiej części sezonu.

Mechaniczna kontrola szkodników

Metodyka integrowanej produkcji borówki wysokiej zaleca, aby w zwalczaniu takich szkodników jak przędziorki czy miseczniki przynajmniej raz zastosować środek o działaniu mechanicznym lub fizycznym. Odpowiedzią na tę potrzebę jest Nex Pro – produkt na bazie związków silikonowych.

Podstawowe informacje o Next Pro w formie graficznej

FOTO: Michał Piątek

Działa on czysto fizycznie. Po naniesieniu na roślinę ciecz robocza tworzy na powierzchni ciała szkodnika film, który unieruchamia go i utrudnia żerowanie oraz oddychanie. Owad nie może się przemieszczać, nie pobiera pokarmu i obumiera. Najlepsze efekty uzyskuje się na wczesnych stadiach rozwojowych szkodników.

Nex Pro można stosować w borówce przeciw mszycom, przędziorkom i misecznikom. Produkt nie pozostawia pozostałości w owocach, nie generuje ryzyka powstania odporności i dobrze wpisuje się w oczekiwania rynku dotyczące „czystych” owoców. Warunkiem skuteczności jest dobre pokrycie roślin cieczą roboczą oraz unikanie zabiegów w czasie kwitnienia i największych upałów.

Polskie bakterie przeciw szarej pleśni i antraknozie

Pantoea Care to preparat mikrobiologiczny opracowany na bazie polskich szczepów bakterii Pantoea, wyizolowanych z rodzimych gleb przez naukowców Instytutu Ogrodnictwa w Skierniewicach. Dzięki temu są one bardzo dobrze przystosowane do naszych warunków klimatycznych. Badania prowadzone na borówce wysokiej wykazały, że produkt skutecznie ogranicza szarą pleśń i antraknozę, a jednocześnie wydłuża trwałość pozbiorczą owoców.

Ochrona borówek przed szarą pleśnią w oparciu o mechanizm działania Pantoea Care

FOTO:

Bakterie Pantoea działają wielotorowo: produkują metabolity o działaniu antybiotycznym i enzymy rozkładające ściany komórkowe patogenów grzybowych, konkurują z nimi o przestrzeń i zasoby (w tym związki żelaza), a przy okazji wywierają efekt biostymulujący, poprawiając wzrost i kondycję krzewów.

Do najważniejszych informacji o Pantoea Care należą:

• Rola: preparat mikrobiologiczny przeciwko szarej pleśni i antraknozie, wydłużający trwałość pozbiorczą owoców borówki.
• Mechanizm: antybioza (metabolity i enzymy), konkurencja o przestrzeń i żelazo, dodatkowy efekt biostymulujący.
• Miejsce w programie: element ochrony hybrydowej bliżej zbiorów i w trakcie zbiorów (ok. 0,5 kg/ha co 7 dni, przy silnej presji co 3–4 dni), szczególnie tam, gdzie kluczowe są brak pozostałości i długa trwałość owoców.

W doświadczeniach polowych Pantoea Care nie był stosowany zamiast chemii, lecz jako jej uzupełnienie. Pierwsze zabiegi wykonywano środkami konwencjonalnymi, a kolejne – bliżej zbiorów – już z użyciem preparatu mikrobiologicznego. W sezonie wykonuje się zwykle od dwóch do sześciu zabiegów, zależnie od warunków i nasilenia zagrożenia. Pantoea Care można stosować zarówno w gospodarstwach konwencjonalnych, jak i ekologicznych – produkt posiada odpowiedni certyfikat. Zabiegi najlepiej wykonywać rano lub wieczorem, z użyciem wody niechlorowanej, zachowując odstęp kilku dni względem produktów na bazie miedzi i srebra.

Nowy standard ochrony borówki

Wymogi integrowanej produkcji borówki wysokiej przyspieszają zmianę podejścia do ochrony plantacji. Coraz wyraźniej widać, że klasyczny program chemiczny, uzupełniony o biostymulatory i preparaty mikrobiologiczne, daje realne korzyści: zdrowsze krzewy, stabilniejsze plony, mniej strat w trakcie zbioru i przechowywania oraz większe bezpieczeństwo handlowe owoców.

Włączenie do ochrony takich produktów, jak Biocontrol T34 w strefie korzeniowej, Next Pro w interwencyjnej walce ze szkodnikami, Pantoea Care przeciwko szarej pleśni i antraknozie oraz StimEfekt, Remedy Complex i Maral w roli biostymulatorów, sprawia, że program staje się bardziej elastyczny i odporny na zmienne warunki sezonu.

- Dla wielu producentów to właśnie konkretne doświadczenia z pól – mniej zamierających roślin, mniej porażonych jagód, dłużej utrzymująca się jakość po zbiorze – stają się argumentem, by traktować rozwiązania mikrobiologiczne Agrosimex nie jako obowiązek „pod ekoschemat”, lecz jako stały, strategiczny element nowoczesnej ochrony borówki – skonkludował swe wystąpienie ekspert Agrosimex.

Narodowa Służba Meteorologiczna w Charleston prognozuje napływ zimnego, arktycznego powietrza do przybrzeżnych regionów Południowej Karoliny, gdzie zimy są zwykle bardzo łagodne. Od soboty do poniedziałku nad Lowcountry przechodziła zimowa burza. Nocne temperatury, wedle zapowiedzi meteorologów, spadać miały do wartości odpowiadających mniej więcej -4 do -2°C, co ostateczne potwierdziło się. Jaki będzie to mieć wpływ dla amerykańskiego sektora borówkowego?

Najwięksi producenci borówki w USA pod presją mrozu

W Południowej Karolinie, podobnie jak w innych stanach południowo-wschodnich, znajdują się jedne z większych, towarowych plantacji borówki w USA. Krzewy są tam z reguły w pełni produkcyjne, zostały posadzone kilka–kilkanaście lat temu i każdego roku wchodzą w okres kwitnienia wczesną wiosną, a zbiory startują już w kwietniu.

Zimowe spadki temperatur i arktyczne incydenty chłodu uderzają więc w kluczową fazę rozwoju pąków, mogąc bezpośrednio przełożyć się na wielkość plonu. Dotyczy to nie tylko pojedynczych gospodarstw, ale szerokiej grupy producentów borówki w regionach, gdzie dotąd liczono na stosunkowo stabilne, łagodne zimy.

Drugi rok z rzędu ekstremalne zimno przed zbiorem borówki

Obecny sezon to dla wielu amerykańskich plantatorów kolejny rok z rzędu, w którym ekstremalnie niskie temperatury pojawiają się na długo przed zbiorem owoców. W ubiegłym roku w części regionów południowo-wschodnich USA zanotowano intensywne opady śniegu, pierwsze od wielu lat.

W niektórych gospodarstwach szacowano, że setki tysięcy krzewów borówki znalazły się w strefie wysokiego ryzyka uszkodzeń mrozowych, co wymusiło włączenie systemów ochrony antyprzymrozkowej na całej powierzchni plantacji. Tam, gdzie systemy działały sprawnie, producenci mówili o ograniczeniu strat potencjalnego plonu do około 10%, podczas gdy bez ochrony mogłyby one sięgnąć nawet 50%. Tego typu doświadczenia sprawiają, że bieżący sezon jest traktowany z dużą ostrożnością i mobilizuje branżę do jeszcze szybszej reakcji na prognozy pogody.

Zraszanie – podstawowa forma ochrony borówek przed mrozem w USA

Podstawowym narzędziem w walce z mrozem na wielu amerykańskich plantacjach borówki jest zraszanie nadkoronowe, klasyczna metoda ochrony przed przymrozkami. Nim temperatura spadnie poniżej zera, instalacja pompuje wodę na rośliny. Woda zamarza na pędach i pąkach, tworząc lodową otoczkę pełniącą funkcję izolatora, ograniczając uszkodzenia mrozowe. Ta forma ochrony przeciwprzymrozkowej znana jest też w Polsce i opisywana była już wcześniej na portalu.

Czytaj także:

ochrona borówek

Ochrona borówek przed mrozem poprzez zraszanie – jak poradził sobie plantator spod Grójca?

Metoda jest skuteczna, ale wymaga dużych ilości wody, stałego nadzoru oraz pracy systemu przez cały okres występowania ujemnych temperatur i kilka godzin po ich ustąpieniu. Dla producentów borówki w USA stała się już standardowym elementem zabezpieczenia plonu, nawet w lokalizacjach, gdzie kilkanaście lat temu uznawano ją za mało potrzebną inwestycję.

Wydłużony okres ochrony – koszty, ryzyko i wyzwania operacyjne

Tegoroczna zima pokazuje, że systemy antyprzymrozkowe muszą pracować coraz dłużej. Plantatorzy borówki w Południowej Karolinie i innych stanach południowo-wschodnich zgłaszają konieczność uruchamiania ochrony już przy pierwszych falach chłodu, a kolejne, zapowiadane burze zimowe wymuszają utrzymywanie instalacji w gotowości przez wiele dni z rzędu.

W praktyce oznacza to przejście z typowych "trzech dni ochrony" w sezonie do okresów sięgających nawet kilkunastu dni pracy systemu. Tak duże wydłużenie czasu działania przekłada się na wyższe zużycie wody i energii, większe obciążenie całej infrastruktury technicznej oraz rosnące koszty obsługi. Dochodzi do tego wyższe ryzyko awarii w kluczowych momentach, a także konieczność zapewnienia stałego nadzoru ze strony pracowników, często w porze nocnej i porannej, kiedy przymrozki są najgroźniejsze.

Zmienna pogoda a bezpieczeństwo produkcji borówki w łagodnym klimacie

Wielu producentów podkreśla, że ostatnie lata potwierdzają "cykliczność" warunków pogodowych – po kilku cieplejszych zimach przychodzą sezony wyraźnie chłodniejsze. Jednak skala i nagromadzenie ekstremalnych zjawisk, takich jak arktyczne spływy powietrza, marznące opady czy rzadkie śnieżyce w regionach subtropikalnych, sprawiają, że planowanie produkcji borówki staje się coraz trudniejsze.

Plantatorzy, którzy jeszcze niedawno traktowali przymrozki jako rzadkie zjawisko, dziś muszą inwestować w zaawansowane systemy ochrony i prowadzić stały monitoring pogody. Zmienność klimatu wymusza większą elastyczność, szybsze reagowanie i ostrożniejsze podejście do prognoz plonów. Otwarta produkcja borówki w regionach o łagodnym klimacie okazuje się wyjątkowo wrażliwa na długotrwałe okresy niskich temperatur i nagłe załamania pogody.

Co oznaczają zimowe burze dla rynku borówki w USA

Sytuacja plantatorów borówki w stanach takich jak Południowa Karolina ma znaczenie nie tylko lokalne. Gospodarstwa z południa kraju odpowiadają w dużej mierze za wczesne dostawy owoców na rynek amerykański. Ryzyko uszkodzeń mrozowych i potencjalne straty plonu mogą ograniczyć podaż borówki w początkowej fazie sezonu, co z kolei może przełożyć się na wahania cen i konieczność korekty strategii zakupowych przez sieci handlowe oraz przetwórców.

Jednocześnie utrzymanie odpowiedniej jakości owoców wymaga coraz większych nakładów na ochronę, co podnosi koszty produkcji. Obecna fala mrozów w USA pokazuje więc wyraźnie, że zimowe burze i arktyczne epizody chłodu stają się jednym z kluczowych czynników kształtujących opłacalność uprawy borówki wysokiej w Stanach Zjednoczonych i stabilność dostaw na rynek.

Źródło: islandpacket.com

Według analiz IMGW i reanaliz ERA5 pierwsza połowa stycznia (1–15.01) była wyraźnie chłodniejsza od normy. Średnie dobowe temperatury w centralnej i wschodniej Polsce, w tym na Mazowszu i zachodniej Lubelszczyźnie, utrzymywały się przeważnie od około –7 do –3°C, z częstymi spadkami nocnymi poniżej –10°C, a lokalnie w okolice –15°C. Oznaczało to anomalię temperatury rzędu –3 do –5°C względem okresu 1991–2020 – jeden z najchłodniejszych początków stycznia ostatnich lat. imgw.pl, copernicus.eu

Silnemu mrozowi towarzyszyła rozległa i trwała pokrywa śnieżna. Dane satelitarne (NOAA, Copernicus) oraz pomiary IMGW wskazują, że w wielu dniach pierwszej połowy miesiąca śnieg pokrywał 60–80% powierzchni kraju, a w rejonach sadowniczych centralnej Polski typowe grubości śnieżnej okrywy wynoszą 15–25 cm. W powiatach grójeckim i płońskim śniegu nie brakuje, podobnie sytuacja przedstawia się na zachodzie Lubelszczyzny – w głównych strefach produkcji jagodowych w Polsce.

Czytaj także:

opady śniegu

Śnieg chroni rośliny przed mrozem. Sprawdź jak dobrze

Dla malin, porzeczek, borówki wysokiej, truskawek uprawianych w gruncie czy jeżyn – taka kombinacja (silny mróz + gruba warstwa śniegu) jest generalnie korzystna. Śnieg stabilizuje temperaturę gleby i chroni płytko położone korzenie oraz szyjki korzeniowe przed przemarzaniem.

Jednocześnie niskie temperatury powietrza, zwłaszcza poniżej –15°C, mogą potencjalnie powodować uszkodzenia pąków kwiatowych u gatunków i odmian o mniejszej mrozoodporności oraz u roślin osłabionych suszą lub chorobami – dotyczy to m.in. części odmian malin jesiennych, borówki i jeżyn. Konieczna pozostaje dokładna lustracja pędów i pąków po zakończeniu zimy.

Druga połowa stycznia 2026 r. (16–31.01) – przejściowe złagodzenie i powrót silnego mrozu z wyżu znad Rosji

Zaktualizowane prognozy IMGW i modeli numerycznych wskazują, że druga połowa miesiąca nie będzie prostym łagodnieniem zimy. Po krótkim okresie nieco wyższych temperatur spodziewane jest umocnienie się wyżu kontynentalnego znad Rosji i ponowny napływ bardzo chłodnego, suchego powietrza do Polski.

Czytaj także:

uprawa truskawek

Z truskawek znika śnieg a wraz z nim naturalna ochrona roślin przed mrozem. Co teraz?

W pierwszych dniach drugiej połowy miesiąca możliwe jest przejściowe osłabienie mrozu, a nawet lekka odwilż, zwłaszcza w zachodniej części kraju, z maksymalnymi temperaturami dziennymi w przedziale 0-6°C. Lokalnie mogą pojawić się opady śniegu i śniegu z deszczem, prowadzące do częściowego obniżenia pokrywy śnieżnej.

W miarę zbliżania się do końcówki stycznia prognozy wskazują jednak na:

• wzmacnianie się wyżu znad Rosji i napływ suchego, bardzo chłodnego powietrza z kierunków wschodnich i północno‑wschodnich,
• ponowny spadek temperatur, szczególnie nocą – w wielu regionach kraju, zwłaszcza na wschodzie i w centrum, minimalne wartości mogą ponownie schodzić poniżej –10°C, lokalnie nawet w okolice –15°C, a w przypadkach skrajnych, poniżej -20°C
• utrzymywanie się lub odbudowę całodobowego mrozu w znacznej części kraju.

W rejonach sadowniczych Mazowsza i zachodniej Lubelszczyzny śnieg w drugiej połowie miesiąca nadal będzie odgrywał kluczową rolę – tam, gdzie jego warstwa utrzyma się na poziomie kilkunastu centymetrów, systemy korzeniowe drzew i roślin jagodowych pozostaną stosunkowo dobrze chronione.

Największe zagrożenie pojawi się tam, gdzie ewentualne wcześniejsze roztopy lokalnie odsłonią glebę, a następnie nadejdą bardzo mroźne, bezśnieżne noce. W takich miejscach ryzyko przemarzania korzeni, uszkodzeń szyjek korzeniowych truskawek czy krzewów jagodowych będzie istotnie wyższe.

Zima wreszcie wróciła!

W ujęciu całomiesięcznym styczeń 2026 r. najpewniej zapisze się jako zimny i śnieżny, z wyraźnie surową pierwszą połową i ponownym wyraźnym zaostrzeniem mrozów pod koniec miesiąca.

W krajach Mercosur, zużycie środków ochrony roślin na 1 ha wg danych na 2023 rok wynosi około 9,4 kg i jest tym samym o 3,5 raza większe niż średnie zużycie przez rolnika w Unii Europejskiej.

- W samej Brazylii zużycie (11,9 kg/ha) było 4,5-krotnie wyższe niż średnio w UE (2,7 kg) i było wyższe niż w 26 krajach UE. Wyjątkiem była Malta gdzie duży udział mają uprawy intensywne - dodaje Arkadiusz Zalewski.

ochrona roslin

Jak chronić plantacje? Substancji aktywnych ubywa, wymogów coraz więcej. Praktyczne informacje z Forum Doradców Sadowniczych

253 tys. ton glifosatu w Brazylii

Większe zużycie środków ochrony roślin m.in. w Brazylii ma związek ze specyfikacją uprawy. W jednym roku prowadzone są bardzo często dwa cykle produkcyjne. Jest to przykładowo soja - kukurydza i soja - bawełna.

Siew prowadzony jest w systemie no-till, co wymaga również większej ilości zabiegów herbicydowych, w tym częstszego stosowania glifosatu.

Łącznie w Brazylii według danych IBAMA w Brazylii w 2023 r. zużyto:

• 755 tys. ton substancji czynnych, w tym m.in.
• 253 tys. ton glifosatu,
• 52,3 tys. ton mankozebu,
• 51,9 tys. ton 2,4-%
• oraz 49,6 tys. ton acefatu.

W niektórych przypadkach zużycie śor jest jeszcze większe!

- Należy mieć na uwadze, że zużycie na poziomie około 12 kg/ha ziemi uprawej w Brazylii jest wartośćią średnią. W przypadku niektórych upraw, np. bananów zużycie środków ochrony roślin wynosi nawet 30 kg/s.cz. na 1 hektar. Ponadto zużycie jest zróżnicowane regionalnie. Znacznie większy powyżej średniej w jest poziom zużycia substancji czynnych w stanach: Mato Grosso, Parana i Rio Grande do Sul. Na te trzy stany przypada około 40% całkowitego zużycia ś.o.r. w Brazylii i ponad 45% zużycia glifosatu - dodaje Zalewski. 

oprac. Patrycja Bernat

Fot: Canva

Wsparcie przysługuje producentom owoców, których uprawy między 1 kwietnia a 31 maja 2025 r. ucierpiały wskutek wystąpienia przymrozków, a straty wyniosły co najmniej 70 proc. Pomoc dotyczy jabłoni, grusz, wiśni, śliw, czereśni, winorośli, pigw, orzechów włoskich, arbuzów, melonów, truskawek, poziomek, malin, borówek, żurawiny czy jeżyn.

Stawki wsparcia są uzależnione od skali strat:

• co najmniej 70 proc. i mniej niż 80 proc. zniszczeń – 800 zł/ha;
• co najmniej 80 proc. i mniej niż 90 proc. zniszczeń – 1600 zł/ha;
• co najmniej 90 proc. zniszczeń – 2400 zł/ha.

Sadownicy zainteresowani wsparciem. Prym wiedzie Mazowsze

Dotychczas o wsparcie ubiega się 8,5 tys. sadowników i ogrodników, w większości ich uprawy zlokalizowane są na obszarze województwa mazowieckiego. Wnioski przyjmowane są od 1 grudnia 2025 r. do 15 stycznia 2026 r. za pośrednictwem Platformy Usług Elektronicznych ARiMR. Do dokumentów należy dołączyć kopię protokołu z oszacowania szkód oraz kopię umowy ubezpieczenia (jeśli została zawarta).

Źródło: ARiMR

Czy wodorowęglan potasu jest plantatorom potrzebny? W tej sprawie wątpliwości nie ma dr Paweł Krawiec z Horti Team. W jego ocenie nowe rozwiązanie z gamy firmy Andermatt zostanie dobrze przyjęte przez rynek. Aplikacja VitiSanu jest zupełnie bezpieczna pod kątem pozostałości w owocach, a ta kwestia przez odbiorców towaru z gospodarstw stawiana jest coraz ostrzej. Wdrożenie produktu do praktyki ochroniarskiej ułatwi sprostanie wymogom kupców z sieci handlowych.

Izabela Majewska Dudek, przedstawicielka firmy Andermatt, odwiedziła dr Pawła Krawca w jego gospodarstwie w Karczmiskach. Na miejscu doszło do rozmowy, którą specjalnie dla czytelników portalu jagodowe.pl i widzów jego kanału YT zarejestrowałem. Zachęcam do zapoznania się z poniższym materiałem filmowym:

Tomasz Domański, doradca jagodowy Agrosimex, przyznał, że w uprawie borówek w tym sezonie mamy do czynienia z szeregiem wyzwań. Borówka kwitnie późno, ale tegoroczne przymrozki występowały również w okresie kwitnienia, co spowodowało znaczne uszkodzenia.

Czytaj także:

skutki przymrozków

Wiosenne przymrozki 2025 - oceniamy skutki

Tomasz Domański, Agrosimex

FOTO: Justyna Dobrosz

Szczególnie poszkodowaną odmianą jest ‘Duke’ – niestety, w przypadku tej odmiany obserwujemy również popękane i ordzawione owoce. Również ‘Chandler’ nie najlepiej zniósł przymrozki. Nowe kreacje odmianowe borówki, aktualnie testowane na plantacjach, również ucierpiały – zimowe mrozy mocno uszkodziły pąki liściowe, co sprawiło, że niektóre rośliny nawet nie zakwitły. Dziś można zaobserwować „gołe” pędy, co wskazuje na brak adaptacji tych odmian do polskich warunków klimatycznych. Według doradcy, w tym sezonie najlepszą jakość owoców oferuje odmiana ‘Bluecrop’, którą wielu plantatorów spisało już na straty.

Czytaj także:

ceny borówek

Ile będą kosztować borówki w 2025 roku?

Aktualnie na plantacjach dużym problemem są bakteriozy oraz uszkodzenia systemu korzeniowego przez różne patogeny, co prowadzi do wypadania całych plantacji. Doradca zwrócił też uwagę na jakość materiału szkółkarskiego – sadzonki docierają na plantacje już zainfekowane różnymi patogenami.